Σφαγή Ζαγορίτσανης

Η Ζαγορίτσανη, αποτελούσε προπύργιο των Κομιτατζήδων, για επιθέσεις εναντίον γειτονικών χωριών που παρέμεναν πιστά στο Οικουμενικό Πατριαρχείο.

Παράλληλα, οι κάτοικοι της Ζαγορίτσανης χαρακτηρίζονταν ως οι εξόχως σκληροπυρηνικοί οπαδοί της Βουλγαρικής Εξαρχίας.

Συνάμα, εξαιτίας της κατακόρυφης αύξησης της βιαιότητας των Βουλγάρων κατά την επιστροφή τους στην Μακεδονία (μετά τον θάνατο του Μελά), συγκεντρώθηκαν στις 20 Μαρτίου 1905, 300 Μακεδονομάχοι στην περιοχή.

Στις 24 Μαρτίου 1905 ο Ιταλός Αξιωματικός της Οθωμανικής Χωροφυλακής, Μανέρα, πληροφορείται για την αναμενόμενη επιχείρηση, και αποτελεί τον Νιαζίν Μπέη να επιβάλει την τάξη.

Στις 25 Μαρτίου 1905, ξεκίνησε η μάχη που κράτησε περίπου 1,5 ώρα.

Η μάχη ήταν σκληρή, ενώ λόγω της μεγάλης σύγχυσης, σκοτώθηκαν και Έλληνες Κάτοικοι.

Έπειτα οι Μακεδονομάχοι, αποσύρθηκαν μαζί με τους 14 αιχμαλώτους στο Βουνό Βάρμπιτσα όπου και τις εκτέλεσαν.

Στο Χωριό, σκοτώθηκαν 39 Άνδρες και 7 Γυναίκες. 

Στην περιοχή, μετέβη άμεσα ο Συνταγματάρχης της Χωροφυλακής του Μοναστηρίου, Αλμπέρα ο οποίος λέει για τους Έλληνες:

Ως αξιωματικός του Ιταλικού Στρατού έλαβα μέρος σε πολλές μάχες με άγριες αφρικανικές φυλές. Συχνά συνέβη να συλληφθούν και να θανατωθούν από τους Αφρικανούς, στρατιώτες μας. Αλλά σκοτωμούς με τέτοια επιδέξια σκληρότητα δεν είχα δει μέχρι τώρα και δεν βρίσκω λόγια να χαρακτηρίσω τους δράστες αυτού του εγκλήματος.

Στους δρόμους του χωριού, βρίσκονταν δεκάδες πτώματα. Άλλα ακρωτηριασμένα παντελώς, άλλα με ανοιχτές κοιλιές, άλλα με "χυμένα μυαλά" όπως λέει ο Ρώσος Πρόξενος, άλλοι παντελώς διαμελισμένοι.

Η αλήθεια είναι, ότι η Σφαγή αυτή ήταν μια μαύρη σελίδα στην Ένδοξη Ιστορία του Μακεδονικού Αγώνα, η οποία περιείχε μια απίστευτη βιαιότητα, που δεν αρμόζει στην Ελληνική Φύση.

Η Σφαγή αυτή, έδειξε τον ρόλο του Παύλου Μελά, ο οποίος, απαιτούσε αλλά και ενέπνεε σεβασμό στην Ανθρώπινη Ζωή.